Kara za brak książeczki sanepidowskiej - co grozi pracownikowi i pracodawcy (2026)

Sezonowy nabór w gastronomii rządzi się swoimi prawami: ludzie potrzebni „na wczoraj", a wyniki posiewu za dwa tygodnie. Pokusa, by nowa osoba zaczęła pracę „a książeczka się zrobi po drodze", bywa duża. Wyjaśniamy, czym to grozi i jak legalnie skrócić czas oczekiwania.

Skąd wynika obowiązek?

Obowiązek badań sanitarno-epidemiologicznych nakłada ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi: podlegają im osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia na inne osoby, jeśli nie mają aktualnego orzeczenia; na badania kieruje pracodawca albo zlecający wykonanie prac.^[1] Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia dodaje, że osoba pracująca w styczności z żywnością powinna uzyskać takie orzeczenie, a podmiot działający na rynku spożywczym przechowuje je w aktach osobowych, udostępnia organom kontroli i trzyma kopię w miejscu pracy.^[2] Osoby, u których orzeczono czasowe lub trwałe przeciwwskazania, nie mogą wykonywać tych prac — pracodawca lub zlecający ma obowiązek niezwłocznie i z zachowaniem poufności odsunąć je od takich prac.^[1]

Jak wygląda kontrola sanepidu?

Państwowa Inspekcja Sanitarna kontroluje lokale gastronomiczne, sklepy spożywcze, zakłady produkcji żywności, a także żłobki czy stołówki — planowo oraz po zgłoszeniach (np. po zatruciu klienta). Z doświadczenia klientów MP24: podczas kontroli inspektor sprawdza m.in. dokumentację personelu, czyli orzeczenia do celów sanitarno-epidemiologicznych wszystkich osób mających kontakt z żywnością — ustawa wymaga, by były w aktach i by kopia była na miejscu.^[2]

• ✓Zatrudnianie osób nieposiadających orzeczeń wbrew obowiązkowi z ustawy o bezpieczeństwie żywności podlega karze grzywny.^[2]
• ✓W postępowaniu mandatowym grzywna wynosi do 500 zł, a wyższą może orzec sąd.^[4]
• ✓Zatrudnianie przy takiej pracy osoby, która według aktualnych badań sanitarno-epidemiologicznych nie może być przy niej zatrudniona, to odrębne wykroczenie zagrożone grzywną.^[3]

Co grozi pracownikowi?

Formalnie ciężar odpowiedzialności spoczywa na podmiocie, który zatrudnia — to on dopuszcza do pracy.^[2] Pracownik bez orzeczenia ryzykuje jednak realnie: pracodawca nie może dopuścić go do prac w styczności z żywnością, co w praktyce oznacza odsunięcie od takich prac do czasu uzupełnienia dokumentów, a przy umowach krótkoterminowych — często po prostu brak zatrudnienia. Koszt badań osoby podejmującej lub wykonującej pracę finansuje pracodawca lub zlecający; osoba dopiero szukająca pracy robi badanie na własny wniosek.^[1]

„Tymczasowo bez książeczki" — czy istnieje okres przejściowy?

Nie. Przepisy nie przewidują okresu przejściowego, w którym nowy pracownik mógłby pracować przy żywności „w oczekiwaniu na wyniki" — orzeczenie ma być przed dopuszczeniem do takich prac.^[2] Z doświadczenia MP24 legalne rozwiązanie pomostowe to powierzenie na ten czas obowiązków bez styczności z żywnością — np. prace porządkowe na zapleczu, obsługa kasy bez kontaktu z produktami nieopakowanymi.

Jak najszybciej uzupełnić braki?

1. 1Pracownik natychmiast zaczyna pobieranie próbek kału — stacje sanitarno-epidemiologiczne przyjmują 3 próbki z kolejnych dni, a wynik odbiera się najwcześniej po 7 dniach od dostarczenia próbek.^[5]
2. 2Orzeczenie wydaje lekarz podstawowej opieki zdrowotnej albo lekarz medycyny pracy na podstawie badań.^[1]
3. 3Z negatywnym wynikiem zamawia orzeczenie sanepidowskie online — 149 zł wg oferty z 16.09.2026.
4. 4Po ocenie karty badania przez lekarza medycyny pracy orzeczenie przychodzi e-mailem — wg oferty z 16.09.2026 nawet w 24 godziny.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani medycznej. Stan prawny sprawdzony na tekstach ujednoliconych w ISAP w dniu podanym w nagłówku; w indywidualnej sprawie skontaktuj się z lekarzem medycyny pracy albo właściwą stacją sanitarno-epidemiologiczną.