Badanie alkomatem w pracy: kiedy pracodawca może i jak to zrobić

Od 21 lutego 2023 r. Kodeks pracy pozwala pracodawcy samodzielnie kontrolować trzeźwość pracowników, np. alkomatem.^[2][1] Zanim jednak ktokolwiek dmuchnie w ustnik, kontrolę trzeba formalnie wprowadzić. Wyjaśniamy, kiedy to możliwe, co wpisać do regulaminu, jak przeprowadzić badanie i co zrobić z wynikiem. Pozostałe obowiązki firmy wobec zdrowia pracowników zebraliśmy w sekcji dla firm.

Kiedy pracodawca może wprowadzić kontrolę trzeźwości

Kodeks pracy pozwala na kontrolę trzeźwości, jeżeli jest to niezbędne do ochrony życia i zdrowia pracowników lub innych osób albo do ochrony mienia. Kontrola nie może naruszać godności ani innych dóbr osobistych pracownika.^[1] Na tych samych zasadach pracodawca może sprawdzać obecność środków działających podobnie do alkoholu; ich wykaz zawiera rozporządzenie Ministra Zdrowia.^[1][5] Jak to się ma do badań lekarskich, wyjaśniamy w tekście czy medycyna pracy wykrywa narkotyki.

Te same zasady stosuje się odpowiednio do osób na zleceniu lub prowadzących własną działalność, jeśli ich pracę organizuje pracodawca.^[1] Przedsiębiorca, który nie jest pracodawcą, może kontrolować takie osoby na podstawie ustawy o wychowaniu w trzeźwości, stosując odpowiednio przepisy Kodeksu pracy.^[3]

Co wpisać do regulaminu pracy lub obwieszczenia

Kontrolę i jej zasady ustala się w układzie zbiorowym pracy albo w regulaminie pracy. Pracodawca, którego nie obejmuje układ i który nie musi mieć regulaminu, robi to w obwieszczeniu. Dokument określa:^[1]

• wprowadzenie kontroli trzeźwości,
• grupę lub grupy pracowników objętych kontrolą,
• sposób przeprowadzania kontroli, w tym rodzaj urządzenia,
• czas i częstotliwość kontroli.

O wprowadzeniu kontroli pracodawca informuje pracowników w sposób u siebie przyjęty, nie później niż 2 tygodnie przed pierwszą kontrolą. Nowo zatrudnionej osobie przekazuje te informacje przed dopuszczeniem do pracy, na papierze lub elektronicznie.^[1]

Przykładowy zapis w regulaminie

Ten układ przygotowaliśmy na podstawie art. 22¹c Kodeksu pracy i trzeba go dopasować do firmy. Elementy z punktów 2–4 przepis wymienia wprost, a wymóg ważnej kalibracji lub wzorcowania urządzenia i poszanowania godności wynika z ustawy.^[1]

Czy potrzebna jest zgoda pracownika na badanie alkomatem?

Przy kontroli wprowadzonej według Kodeksu pracy przepisy nie przewidują zgody pracownika jako warunku każdego badania. Podstawą jest zapis w układzie, regulaminie lub obwieszczeniu i poinformowanie pracowników w terminie.^[1] Nie ma więc urzędowego wzoru „zgody na badanie alkomatem”.

Kodeks nie wymaga też podpisu pod informacją o zasadach kontroli — wymaga jej przekazania na papierze lub elektronicznie.^[1] Potwierdzenie odbioru może jednak ułatwić wykazanie, że pracownik dostał informację na czas.

Inaczej jest, gdy firma kontroli nie wprowadziła. Przy uzasadnionym podejrzeniu, że pracownik przyszedł do pracy po alkoholu albo pił w pracy, pracodawca i tak nie dopuszcza go do pracy, a badanie — na żądanie pracodawcy lub pracownika — przeprowadza uprawniony organ powołany do ochrony porządku publicznego.^[4]

Jak przeprowadzić badanie alkomatem

Kontrola trzeźwości polega na badaniu metodą niewymagającą laboratorium, urządzeniem z ważnym dokumentem potwierdzającym kalibrację lub wzorcowanie.^[1] Warunki badania określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 16 lutego 2023 r.:^[5]

1. Wydychane powietrze bada się elektronicznym analizatorem z ustnikiem, działającym metodą spektrometrii w podczerwieni albo utleniania elektrochemicznego.^[5]
2. Ustnik wymienia się przed każdym pomiarem, a jego opakowanie otwiera przy osobie badanej.^[5]
3. Nie bada się wcześniej niż 15 minut po wypiciu alkoholu, zapaleniu papierosa, także elektronicznego, albo użyciu innego wyrobu tytoniowego.^[5]
4. Wynik ponad 0,00 mg/dm³ wymaga drugiego pomiaru: od razu przy analizatorze spektrometrycznym, po 15 minutach przy elektrochemicznym.^[5]
5. Gdy pierwszy pomiar wynosi co najmniej 0,10 mg/dm³, a drugi 0,00 mg/dm³, od razu wykonuje się trzeci; 0,00 mg/dm³ w trzecim oznacza, że badanie nie wskazuje na stan po użyciu alkoholu.^[5]

Tester bez cyfrowego wyniku lub bez ustnika wolno stosować, jeśli producent przewiduje taki sposób użycia. Gdy wykaże alkohol, trzeba od razu zbadać pracownika analizatorem z ustnikiem.^[5] Na żądanie pracownika wynik ponad 0,00 mg/dm³ z analizatora elektrochemicznego weryfikuje się dwoma pomiarami analizatorem spektrometrycznym.^[5]

Progi: stan po użyciu i stan nietrzeźwości

Wynik pozytywny: niedopuszczenie do pracy i badanie przez organ

Jeżeli kontrola wykaże stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości albo jest uzasadnione podejrzenie, że pracownik przyszedł do pracy w takim stanie lub pił w czasie pracy, pracodawca nie dopuszcza go do pracy i informuje go o podstawie tej decyzji.^[4]

Na żądanie pracodawcy albo niedopuszczonego pracownika badanie przeprowadza uprawniony organ powołany do ochrony porządku publicznego, najpierw metodą bez laboratorium. Badanie krwi organ zleca m.in. wtedy, gdy pracownik odmawia badania wydychanego powietrza, żąda badania krwi albo jego stan uniemożliwia badanie alkomatem.^[4] Jeśli wynik nie wskaże stanu po użyciu alkoholu ani nietrzeźwości, czas niedopuszczenia jest usprawiedliwioną nieobecnością z prawem do wynagrodzenia.^[4]

Za stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości albo po użyciu alkoholu i za picie alkoholu w czasie pracy pracodawca może nałożyć karę pieniężną.^[6] Wzór protokołu powypadkowego ma osobne pole na nietrzeźwość poszkodowanego, która w znacznym stopniu przyczyniła się do wypadku.^[7] Procedurę po wypadku opisujemy w tekście wypadek przy pracy: protokół powypadkowy.

Dane z kontroli: co i jak długo przechowywać

Pracodawca przetwarza wyłącznie datę, godzinę i minutę badania oraz wynik wskazujący na stan po użyciu alkoholu albo stan nietrzeźwości — i tylko wtedy, gdy jest to niezbędne do ochrony życia, zdrowia lub mienia. Przechowuje je w aktach osobowych najwyżej rok od zebrania.^[1] Okres się zmienia:^[1]

• po karze upomnienia, nagany lub pieniężnej — do czasu uznania kary za niebyłą,
• gdy informacje są lub mogą być dowodem w postępowaniu, w którym pracodawca jest stroną — do prawomocnego zakończenia postępowania,
• po upływie tych okresów informacje się usuwa.

Kontrola trzeźwości a badania medycyny pracy

Kontrola trzeźwości to narzędzie pracodawcy, a nie część badań profilaktycznych. Badania wstępne, okresowe i kontrolne odbywają się na skierowanie pracodawcy, a ich zakres wynika ze wskazówek metodycznych.^[8][9] Czego szuka lekarz medycyny pracy, a czego nie, opisujemy w artykule czy medycyna pracy robi badanie krwi.

Najczęstsze pytania

Czy pracownik może odmówić badania alkomatem? Kodeks pracy nie reguluje wprost odmowy przy kontroli prowadzonej przez pracodawcę. Przy uzasadnionym podejrzeniu pracodawca nie dopuszcza pracownika do pracy, a gdy niedopuszczony pracownik odmówi badania wydychanego powietrza przez uprawniony organ, organ zleca badanie krwi.^[4]

Czy można badać alkomatem bez zapisu w regulaminie? Kodeks pracy przewiduje kontrolę prowadzoną przez pracodawcę w sposób ustalony w układzie zbiorowym, regulaminie pracy albo obwieszczeniu.^[1] Bez takiego zapisu pracodawca opiera się na niedopuszczeniu do pracy przy uzasadnionym podejrzeniu i badaniu przez uprawniony organ.^[4]

Czy można sprawdzać osoby wchodzące na teren firmy? Ustawa o wychowaniu w trzeźwości zakazuje wnoszenia alkoholu na teren zakładu pracy. Kierownik zakładu odmawia wpuszczenia osoby, wobec której jest uzasadnione podejrzenie, że złamała ten zakaz, chyba że kontrola przeprowadzona na jej żądanie nie potwierdzi podejrzenia.^[3]

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Stan prawny sprawdzony na tekstach ujednoliconych w ISAP w dniu podanym w nagłówku; w indywidualnej sprawie skontaktuj się z lekarzem medycyny pracy, Państwową Inspekcją Pracy lub prawnikiem.